Radyasyon

Kararsız atomların daha kararlı bir duruma geçerken enerji (elektromanyetik dalga biçiminde) ya da madde (parçacıklar biçiminde) yaymaları. Bazı radyasyon tipleri canlılar için zararlı iken bir kısmı, örneğin güneşten gelen ışık ve isı radyasyonu, yaşam için olmazsa olmaz niteliktedir. Zararlı radyasyon bile yararlı amaçlarla kullanılabilir. Örneğin radyoterapi tedavisinde radyasyonun biyolojik yapılara zarar verici etkisinden kanserli hücrelerin yok edilmesinde yararlanılır.

İYONİZE EDİCİ RADYASYON

Zararlı radyasyonun dört önemli çeşidi: gama radyasyon, X-ışınları, alfa parçacıkları ve beta parçacıklarıdır. Gama radyasyon ve X-ışınları ışığın daha yüksek enerjili şekillerine benzeyen elektromanyetik dalgalardır. İkisi arasındaki temel fark gama ışınlarının radyoaktif maddenin kendiliğinden bozunumu ile ortaya çıkması buna karşılık X-ışınlarının bir cihaz tarafindan üretilmesidir. Parçacık radyasyonu her iki yolla da oluşabilir. Zararlı radyasyonun dört tipi de iyonlaştirma yolu ile hasara neden olurlar: dalgalar ya da parçacıklar içinden geçtikleri maddenin atomlarından elektronlar kopararak onları ileri derecede reaktif iyonlara dönüştürürler. Bu olay canlı dokuda meydana geldiğinde ortaya çıkan iyonlar biyolojik hasara neden olabilirler. Bu radyasyon çeşitlerinden herhangi birini yayan radyoaktif maddeler sağlık için tehlike oluştururlar. Ancak, alfa parçacıkları cilde nüfuz edemedikleri için alfa radyasyon kaynakları yalnızca yutulmaları ya da solunmaları durumunda tehlikelidirler. Gama radyasyon birçok maddenin içinden geçerek uzun mesafe katledebildiğinden uzakta bulunan gama radyasyon kaynakları bile insan icin tehlike yaratabilir. Radyasyon kaynaklarının çoğu doğada bulunur. Uzaydan gelen kozmik ışınlar radyoaktif madenler doğal iyonize edici radyasyon kaynakları arasında sayılabilir. Bazı bölgelerde toprakta, kayalarda ve yapı malzemelerinde bulunan radon gazı başlıca iyonize edici radyasyon kaynaklarından biridir. Yapay kaynaklara örnek olarak X-ışını cihazları, tanı ve tedavide kullanılan radyoizotoplar (bkz. radyonuklid tarama), nükleer reaktörler sayılabilir.

İYONLAŞTIRMAYAN RADYASYON

Morötesi ışık, kızılötesi radyasyon (radyan ısı), mikrodalgalar gibi daha düşük enerjili radyasyon tipleri iyonizasyondan farklı yollarla biyolojik hasara yol açabilirler. Güneşten gelen mor ötesi ışık vücudun iç bölgelerine ulaşamaz ancak hücrelerin genetik yapısına zarar vererek cilt kanserine yol açabilir. Belirli dalga boyundaki mikrodalgalar ve kızılötesi radyasyon yanıklara neden olabilir. İnsanların maruz kalabildiği diğer bir iyonlaştırmayan radyasyon çeşidi MRG (manyetik rezonans görüntüleme) sırasında oluşan radyo dalgalarıdır. MRG'nin istenmeyen yan etkisinin olmadığı düşünülmektedir. İstenmeyen etkisi olmadığı düşünülen ultrason elektromanyetik dalgalar ya da parçacıklar değil ses dalgaları kullanır, bu nedenle radyasyon kaynaklari arasında sayılmaz. (Ayrıca bkz. radyasyon kazaları, radyasyon hastalığı, radyasyon birimi).